كتابخانة‌ عمومي‌ خدابخش‌

                    در اواخر قرن‌ نوزدهم‌ ميلادي‌ در هند سلسلة‌ شكوهمند و پررونق‌ مغول‌ رو به‌زوال‌ و سقوط‌ گراييد و تقريباً تمام‌ مناطق‌ هند تحت‌ تسلّط‌ رژيم‌ استعماري‌ انگليسي‌ درآمد. پس‌ از شكست‌ نهضت‌ آزادي‌ در سال‌ 1857م‌ علاوه‌ بر مؤسّسات‌ و اداره‌هاي‌سياسي‌ گوناگون‌، حوزه‌هاي‌ علمي‌ و فرهنگي‌ چون‌ كتابخانه‌هاي‌ غني‌ و گرانبهاي‌ شاهان‌مسلمان‌ هند مورد تهاجم‌ استعمار گران‌ قرار گرفت‌ كه‌ خسارات‌ آن‌ جبران‌ ناپذير بود.زبان‌ فارسي‌ كه‌ قرنها به‌ عنوان‌ زبان‌ رسمي‌ و ارتباطي‌ اين‌ سرزمين‌ بود و هزاران‌ كتاب‌نفيس‌ و آثار گرانقدر به‌ اين‌ زبان‌ تحرير شده‌ بود، استعمار گران‌ زبان‌ و فرهنگ‌ تازه‌ يعني‌انگليسي‌ را جايگزين‌ آن‌ نمودند. در آن‌ ايّام‌ علاقه‌مندان‌ به‌ زبان‌ فارسي‌ كه‌ در حفظ‌ ونگهداري‌ آثار زبان‌ فارسي‌ مي‌ كوشيدند زياد بودند و در اين‌ مقاله‌ به‌ معرّفي‌ يك‌ تن‌ ازايشان‌ پرداخته‌ مي‌شود. خدابخش‌ خان‌، به‌ عنوان‌ يكي‌ از قهرمانان‌ و رهبران‌ وپرچم‌داران‌ مسلمان‌ در صحنة‌ علم‌ و ادب‌ ظاهر گرديد، وي‌ بانگاهباني‌ از فرهنگ‌ وتمدّن‌ شايان‌ توجّه‌ مسلمانان‌ و پاسباني‌ و پاسداري‌ از زبان‌ و ادب‌ شيرين‌ و انسان‌دوستانه‌ فارسي‌ سهم‌ به‌ سزايي‌ را در حفظ‌ آن‌ به‌ عهده‌ گرفت‌ و تمام‌ زندگي‌ خود راجهت‌ جستجو و يافتن‌ نسخه‌هاي‌ خطّي‌ فارسي‌ و عربي‌ صرف‌ كرد و در اين‌ راه‌ زحمات‌بسياري‌ متحمل‌ شد. خدمات‌ صادقانه‌ و كارنامة‌ گرانماية‌ وي‌ در سيماي‌ كتابخانه‌ تجلّي‌يافت‌. بسياري‌ از نسخه‌هاي‌ خطّي‌ و چاپي‌ فارسي‌ و اسناد تاريخي‌ و فرهنگي‌ را در اين‌كتابخانه‌ نگهداري‌ مي‌كرد كه‌ در نوع‌ خود نادر و كمياب‌ مي‌باشد. در اين‌ مقاله‌ قبل‌ ازپرداختن‌ به‌ خصوصيات‌ و خدمات‌ كتابخانه‌ به‌ معرّفي‌ شخصيت‌ مؤسّس‌ كتابخانه‌پرداخته‌ مي‌شود.

                    خدابخش‌ خان‌، (بو علي‌ خان‌) 2 اوت‌ 1842 م‌. در روستاي‌ اوكي‌، نزديك‌شهرستان‌ چَپْرَا، بخش‌ سارن‌ (ايالت‌ بهار) تولد يافت‌ و در 3 اوت‌ 1909 م‌. فوت‌ كرد.

                    خدابخش‌  خان‌ اگر چه‌ همانند پدر خود حقوق‌ دانان‌ بوده‌ كه‌ در دادگاه‌ مشغول‌ به‌كار بود امّا به‌ عنوان‌ يكي‌ از دانشمندان‌ و دانشوران‌ و اديبان‌ بزرگ‌ هند بشمار مي‌آمد ودر زمينة‌ زبان‌ و ادبيات‌ فارسي‌ آثار گوناگون‌ به‌ جاي‌ گذاشت‌ كه‌ داراي‌ اهميّت‌ و ارزشي‌بسيار مي‌باشد.

                    اين‌ مؤسّسه‌ سابقة‌ طولاني‌ دارد؛ پدر خدابخش‌ محمّد بخش‌ در سال‌ 1848 م‌.كتابخانه‌اي‌ شخصي‌ به‌ نام‌ «محمّديه‌ در شهر خود (بخش‌ سارن‌، بهار) تأسيس‌ كرده‌ بود.وقتي‌ كه‌ محمّد بخش‌ در سال‌ 1853م‌ خانواده‌ در شهر پتنا ساكن‌ شد. اين‌ كتابخانه‌ هم‌ به‌پتنا انتقال‌ داده‌ شد. شغل‌ اصلي‌ پدر خدابخش‌ وكالت‌ دادگاه‌ بوده‌ و مردي‌ دانشور واديب‌ و دوستدار فارسي‌ هم‌ بود. وي‌ در سال‌ 1876 م‌. فوت‌ كرد. در آن‌ ايّام‌ كتابخانة‌«محمّديه‌» داراي‌ هزار و چهار صد نسخة‌ خطّي‌ فارسي‌ و عربي‌ بود. محمّد بخش‌ دربستر مرگ‌ به‌ پسر ارشد خود خدابخش‌ اظهار داشت‌ كه‌ «كتابخانة‌ محمّديه‌» را به‌ روي‌عموم‌ مردم‌ باز گذرانيد. خدابخش‌ براي‌ آنكه‌ به‌ آرزو و آرمانگرايي‌ پدرش‌ صورت‌حقيقت‌ بدهد، جهت‌ گسترش‌ و توسعة‌ كتابخانه‌ گام‌هاي‌ اساسي‌ برداشت‌. وي‌ گرچه‌ درزندگاني‌ نشيب‌ و فراز، بسياري‌ ديد و تلخ‌ و شيرين‌ زيادي‌ چشيد، امّا هيچ‌ وقت‌ وصيت‌پدر را فراموش‌ نكرد و از وظيفة‌ خود دست‌ نكشيد و تلاش‌ وي‌ در مورد كتابخانه‌ به‌جايي‌ رسيد كه‌ در سال‌ 1891 م‌. به‌ طور رسمي‌ كتابخانه‌ را با نام‌ «كتابخانة‌ عمومي‌خاوري‌ خدابخش‌» با چهار هزار عنوان‌ كتاب‌ - به‌ طريق‌ وقف‌نامه‌ - براي‌ استفاده‌ عموم‌افتتاح‌ كرد و در سال‌ 1969 م‌. تحت‌ نظارت‌ حكومت‌ مركزي‌ هند در آمد.

                    شهرت‌ خدابخش‌ خان‌ در سراسر هند از حيث‌ دارابودن‌ نسخة‌ خطّي‌ و تلاش‌براي‌ يافتن‌ بيشتر آن‌ به‌ حدّي‌ رسيد كه‌ هميشه‌ كتابفروشان‌ نخست‌ به‌ او مراجعه‌ مي‌كردندزيرا خدابخش‌ خان‌ علاوه‌ بر قيمت‌ گذاري‌ مناسب‌، پرداخت‌ هزينه‌ مسافرت‌ فروشنده‌را نيز بر عهده‌ مي‌گرفت‌.

                    در واقع‌ او مردي‌ نيك‌ دل‌، عاشقي‌ بي‌همتا و دوستي‌ بي‌نظير در زمينة‌ كتاب‌ خطّي‌بود. تا جايي‌ كه‌ نه‌ فقط‌ در كشور خود بلكه‌ در كشورهاي‌ خاورميانه‌ و آسياي‌ غربي‌ نيزمستخدمي‌ عرب‌ داشت‌ به‌ نام‌ محمّد مكّي‌ با حقوق‌ ماهانه‌ 50 روپيه‌ هندي‌ كه‌ بطورمرتب‌ و جدي‌ قريب‌ به‌ 18 سال‌ از سوريه‌، عربستان‌، مصر، ايران‌ وغيره‌ نسخه‌هاي‌خطّي‌ نادر براي‌ خدابخش‌ گردآوري‌ كرد.

                    در مورد گردآوري‌ كتابها اتّفاقات‌ و جريانات‌ جالبي‌ هم‌ رخ‌ داده‌ است‌. از جمله‌اينكه‌، يكي‌ از نسخه‌هاي‌ خطّي‌ نادر اين‌ كتابخانه‌ را جلد ساز (ترميم‌ كننده‌) به‌ سرقت‌برد و به‌ يكي‌ از تاجران‌ در لاهور فروخت‌، آن‌ تاجر نيز بدون‌ اطلاع‌ از اينكه‌ كتاب‌ متعلّق‌به‌ خدابخش‌ است‌ كتاب‌ را به‌ خود خدابخش‌ فروخت‌. بدين‌ ترتيب‌ اين‌ نسخه‌ دوباره‌وارد كتابخانه‌ خدابخش‌ شد.

                    جي‌.بي‌. ايليوت‌ قاضي‌ دادگاه‌ شهرستان‌ پتنا، يكي‌ از علاقه‌مندان‌ به‌ كتابهاي‌ خطّي‌بود. يكي‌ بار به‌ منظور مطالعة‌ نسخة‌ نادر قصايد كمال‌ الدّين‌ اصفهاني‌ را از پدر خدابخش‌ (محمّد بخش‌) امانت‌ گرفت‌ امّا بعداً از پس‌ دادن‌ كتاب‌ خودداري‌ كرد و در عوض‌آن‌ مبلغ‌ خاصي‌ پيشنهاد كرد ولي‌ محمّد بخش‌ اين‌ پول‌ را نپذيرفت‌. زماني‌ كه‌ ايليوت‌ بازنشسته‌ و عازم‌ كشور خود انگلستان‌ شد به‌ كارمندانش‌ دستور داد تا نسخه‌هاي‌ با ارزش‌را در يك‌ صندوق‌ گذاشته‌ به‌ انگلستان‌ بفرستند و كتابهاي‌ بي‌ ارزشي‌ را در صندوق‌ديگري‌ نهاده‌ و در هند بفروش‌ رسانند. امّا به‌ لطف‌ خدا صندوقها جا به‌ جا شد وصندوق‌ بي‌ ارزش‌ به‌ انگلستان‌ فرستاده‌ شد و صندوق‌ با ارزش‌ در هند ماند و به‌ فروش‌رسانده‌ شد. در نتيجه‌ توفيق‌ نهاني‌ نصيب‌ خدابخش‌ گرديد كه‌ علاوه‌ بر نسخة‌ قصايدكمال‌ الدّين‌ اصفهاني‌، مجالس‌ خمسه‌ هم‌ با امضاي‌ شاهجهان‌ به‌ تملك‌ او در آمد.

                    هنگامي‌ كه‌ خدابخش‌ در حيدرآباد قاضي‌ دادگاه‌ بود، روزي‌ از دادگاه‌ بر مي‌گشت‌نظر وي‌ به‌ كتابي‌ كهنه‌ در دكان‌ كهنه‌ فروش‌ جلب‌ شد. وي‌ قيمتش‌ را پرسيد، دكاندار كه‌شخص‌ زرنگي‌ بود، گفت‌ اگر كسي‌ ديگر اين‌ كتاب‌ كهنه‌ را بخرد من‌ سه‌ روپيه‌ مي‌گيرم‌ امّاچون‌ جناب‌ عالي‌ خواهان‌ هستيد به‌ طور يقين‌ چيز با ارزش‌ و مهمّي‌ است‌، پس‌ به‌ بيست‌روپيه‌ مي‌فروشم‌. خدابخش‌ فوراً قيمت‌ را پرداخت‌ و كتاب‌ را گرفت‌ بعداً همين‌ كتاب‌ رانظام‌ حيدرآباد چهار صد روپيه‌ پيشكش‌ نمود، امّا خدابخش‌ حاضر به‌ فروش‌ آن‌ نشد.اين‌ نسخه‌ تذكرة‌ عربي‌ بود.

                    در اين‌ كتابخانه‌ بيشتر كتابهاي‌ نادر و ناياب‌ نگهداري‌ مي‌شود كه‌ اين‌ آثار در اصل‌به‌ منظور استفاده‌ سلاطين‌ و اميران‌ و درباريان‌ نوشته‌ شده‌ كه‌ زينت‌بخش‌ كتابخانه‌هاي‌ايشان‌ بوده‌ است‌. كتابها داراي‌ عبارت‌ و امضا و مهر آنان‌ مي‌باشد كه‌ از نظر تاريخ‌ اهميّت‌و ارزش‌ بسيار دارد.

                    نيز بهترين‌ نمونه‌هاي‌ خط‌ نسخ‌ و نستعليق‌ و مظاهر هنر نقاشي‌ مكتب‌ ايراني‌ وهندي‌ است‌. به‌ نظر مي‌رسد كه‌ خطاطان‌ و خوشنويسان‌ نامور و نامدار جهان‌ چون‌جلال‌ الدّين‌ ياقوت‌ مستعصمي‌، مير علي‌ تبريزي‌، مير عماد حسيني‌ قزويني‌، عبدالرشيدديلمي‌، سيّد علي‌ خان‌ جواهر رقم‌ و ملا محمّد حسين‌ كشميري‌ در جوف‌ اين‌ آثاراستعداد خوشنويسي‌ فوق‌ العاده‌ خود را نمايش‌ داده‌اند.

                    ويژگي‌ مهم‌ّ ديگر اين‌ كتابخانه‌ آن‌ است‌ كه‌ در برخي‌ از اين‌ كتابها امضا عالمان‌معروف‌ اهل‌ سنّت‌ چون‌ علامه‌ ذهبي‌، حافظ‌ مزي‌، علامه‌ ابن‌ سبكي‌، حافظ‌ ابن‌ حجر،علامه‌ سيّوطي‌، حافظ‌ سخاوي‌، ابن‌ فهد هاشمي‌، جمال‌ الدّين‌ محدّث‌، عبدالحق‌ محدّث‌دهلوي‌ و علامه‌ شوكاني‌ وغيره‌ وجود دارد. همين‌ طور امضا برخي‌ از عالمان‌ مشهوراهل‌ تشيّع‌ مانند ملا باقر داماد، بهاء الدّين‌ عاملي‌، ملا باقر مجلسي‌، صدرالدّين‌ شيرازي‌كه‌ بر اهميّت‌ و سودمندي‌ كتابها دلالت‌ مي‌كند.

                    تعداد بيست‌ و دو هزار نسخه‌ آثار خطّي‌ وجود دارد كه‌ در موضوعات‌ قرآن‌ وحديث‌، تفسير، فقه‌، علم‌ كلام‌، رجال‌، صرف‌ و نحو، معاني‌ و بيان‌، فلسفه‌، نجوم‌،رياضي‌، طب‌ّ يوناني‌، تذكره‌، تصوّف‌ و عرفان‌، تاريخ‌ قرن‌ ميانه‌ هند، تاريخ‌ شرق‌ آسيا،جنوب‌ آسيا و تاريخ‌ غرب‌ آسيا، دواوين‌ و ادبيات‌ نثر و نظم‌ مي‌باشد. در اين‌ كتابخانه‌بيش‌ از دويست‌ هزار كتاب‌ چاپي‌، سي‌ و هفت‌ هزار جرايد و مجلات‌ و هشت‌ هزار سكّه‌متعلّق‌ به‌ زمانهاي‌ تغلق‌، اكبر، شاهجهان‌ و شاه‌ عالم‌ هم‌ موجود هست‌.

Phone: 009111- 23383116 Fax: 009111-23389922
Address:18, Tilak Marg New Delhi 110001 India
Home| Libraries|Universities|Islamic Centers|Publications|Catalogues|Gallery|Contact us|Info
Copyright © 2000-2001 Noor Microfilm Center All rights reserved,This Website Designed & Promoted By:
Mrs. Hiroe Nakatani & Mr.Ali Balali