كتابخانه‌هاي‌ لكهنو

                    با ظهور اسلام‌ در شبه‌ جزيره‌ عربستان‌ و گسترش‌ سريع‌ آن‌ تحولي‌ جاودانه‌ در تاريخ‌بشريت‌ بوجود آمد. پيشرفت‌ سريع‌ اسلام‌ در نقاط‌ مختلف‌ جهان‌ بيشتر مرهون‌ معنويتهائي‌ بودكه‌ اسلام‌ در فرد فرد پيروانش‌ پديد آورد. اسلام‌ به‌ هر كجا راه‌ يافت‌ نشانه‌هاي‌ فراموش‌ نشدني‌ ازخود بجاي‌ گذاشت‌ و پديده‌هاي‌ معنوي‌ و ارزش‌ هاي‌ والاي‌ انساني‌ را عينيت‌ بخشيد. از جمله‌مناطقي‌ كه‌ اسلام‌ به‌ آساني‌ در آن‌ راه‌ يافت‌ و در فرهنگ‌ و تمدن‌ آن‌ تاثيري‌ عميق‌ گذاشت‌ شبه‌قاره‌ هند بود. هر چند اميران‌ و فرمانروايان‌ مسلمان‌ بصورت‌ فاتحين‌ به‌ سرزمين‌ هند وارد شدند،ليكن‌ جامعيت‌ اسلام‌ موجب‌ پذيرش‌ و استقبال‌ هنديها از اسلام‌ و مسلمين‌ گرديد و زمينه‌ اي‌بوجود آمد كه‌ اسلام‌ نه‌ تنها در سرزمين‌ هند پيشرفت‌ سريعي‌ پيدا كرد، بلكه‌ مسلمانان‌ حدودهشتصد سال‌ بر شبه‌ قاره‌ هند فرمانروائي‌ كردند و هند بصورت‌ يكي‌ از پايگاههاي‌ اسلام‌ و علوم‌و فنون‌ اسلامي‌ گرديد.

                    عشق‌ و علاقه‌ بعضي‌ از سلاطين‌ مسلمان‌ به‌ فرهنگ‌ و ادب‌ اسلامي‌ و احترام‌ ايشان‌ به‌علماء و دانشمندان‌ نشانگر اين‌ واقعيت‌ در طول‌ تاريخ‌ تمدّن‌ و فرهنگ‌ اسلامي‌ در هند است‌.فرمانروايان‌ مسلمان‌ با ساختن‌ بناهاي‌ عظيم‌ و تأسيس‌ مدارس‌ و تقدير از علماء و تشويق‌ طلّاب‌،فرهنگ‌ و تمدّن‌ اسلامي‌ را در سراسر هند بسط‌ دادند. چنانكه‌ در زمان‌ سلطنت‌ محمّد شاه‌ تغلق‌(725 هـ / 1325 م‌ - 752 هـ / 1351 م‌) تنها در دهلي‌ هزار مدرسه‌ كوچك‌ و بزرگ‌ براي‌ طالبان‌علم‌ وجود داشت‌ و در هر مدرسه‌ دهها طالب‌ علم‌ به‌ فراگيري‌ علوم‌ اسلامي‌ مشغول‌ بودند و دركنار اكثر مدارس‌ كتابخانه‌هائي‌ براي‌ استفاده‌ مدرسين‌ و طلّاب‌ بنا گرديده‌ بود. آثار فيروزشاه‌تغلق‌ در كنار حوض‌ خاص‌ در دهلي‌ تاكنون‌ وجود دارد.

                    در اين‌ ايام‌ فراگيري‌ علوم‌ و فنون‌ اسلامي‌ تنها منحصر به‌ مدارس‌ نبود بلكه‌ مساجد وخانقاهها نيز آموزشگاه‌ هاي‌ علوم‌ اسلامي‌ بودند و در كنار بيشتر مساجد و خانقاههاكتابخانه‌هاي‌ عمومي‌ وجود داشت‌. شيخ‌ عبد الحق‌ محدّث‌ دهلوي‌ (متوفي‌: 1052 هـ /3-1642 م‌) در اخبار الاخيار در شرح‌ حال‌ سراج‌ الدّين‌ مينويسد كه‌ وي‌ از شاگردان‌ مولاناركن‌الدّين‌ و عارف‌ بزرگ‌ خواجه‌ نظام‌ الدّين‌ اولياء (متوفي‌: 725 هـ / 1325 م‌) بود و از كتابخانه‌خواجه‌ كه‌ در جنب‌ خانقاه‌ وي‌ بود استفاده‌ نمود.

                    در ميان‌ حكومتهاي‌ اسلامي‌ هند، سلاطين‌ مغول‌ بيشتر به‌ فنون‌ و علوم‌ اسلامي‌ علاقه‌نشان‌ ميدادند. ظهيرالدّين‌ محمّد بابر (متوفي‌: 937 هـ / 1530 م‌) سر سلسله‌ شاهان‌ مغول‌ در هندخود مردي‌ صاحب‌ فضل‌ بود و شعر ميسرود. وي‌ كتابخانه‌اي‌ عظيم‌ در قصر خود برپا كرد وعلماء و هنرمندان‌ را از گوشه‌ و كنار براي‌ رونق‌ كتابخانه‌ دعوت‌ نمود. شدّت‌ ذوق‌ و علاقه‌ بابر به‌مطالعه‌ آنقدر بود كه‌ شبها پس‌ از فراغت‌ از امور سلطنتي‌ براي‌ مطالعه‌ به‌ كتابخانه‌ ميرفت‌ و تاپاسي‌ از شب‌ به‌ مطالعه‌ مشغول‌ بود و گاه‌ در همانجا استراحت‌ مينمود. وي‌ داراي‌ خطّي‌ خوش‌بود و ابتكاري‌ در خط‌ بوجود آورد كه‌ بنام‌ خط‌ بابري‌ شهرت‌ يافت‌. مورخين‌ شماره‌ كتب‌كتابخانه‌ بابر را 400،52 نسخه‌ ثبت‌ كرده‌اند.

                    در زمان‌ سلطنت‌ همايون‌ (937 هـ / 1530 م‌ - 963 هـ / 1556 م‌) فرزند بابر بعلّت‌ شوق‌شاه‌ به‌ علوم‌ ادبي‌ مجالس‌ بزرگ‌ علمي‌ و ادبي‌ در گوشه‌ و كنار و در حضور همايون‌ برپا ميگرديد.وي‌ از هفت‌ تالاري‌ كه‌ بنام‌ هفت‌ ستاره‌ بزرگ‌ براي‌ پذيرائي‌ مهمانانش‌ بنا كرده‌ بود، دو هال‌(سالن‌) بنامهاي‌ زهره‌ و مشتري‌ را براي‌ ملاقات‌ با علماء، دانشمندان‌ و هنرمندان‌ اختصاص‌ داده‌بود. سيّد علي‌ ترك‌ ملقّب‌ به‌ اميرالبحر در سفرنامه‌ خود ياد و خاطره‌ آن‌ مجالس‌ را گرامي‌ داشته‌است‌. همايون‌ اكثر اوقات‌ فراغت‌ را در كتابخانه‌ شخصي‌ خود در پرانا قلعه‌ (قلعه‌ كهنه‌) به‌ مطالعه‌ميگذارند. در 17 ربيع‌ الاوّل‌ سال‌ 963 هـ هنگامي‌ كه‌ همايون‌ براي‌ اداي‌ فريضه‌ مغرب‌ ازكتابخانه‌ خارج‌ ميشد از پله‌ ها بزير افتاد. همان‌ باعث‌ مرك‌ وي‌ شد. عمارت‌ كتابخانه‌ وي‌ تاكنون‌در قلعة‌ كهنه‌ موجود است‌.

                    نمايانترين‌ دور رشد فرهنگ‌ و تمدّن‌ اسلامي‌ در هند در زمان‌ جلال‌ الدّين‌ محمّد اكبر(963 هـ / 1566 م‌ - 1014 هـ / 1605 م‌) پسر و جانشين‌ همايون‌ بود. وي‌ هر چند خود درزمينه‌ معارف‌ و فنون‌ اسلامي‌ در مرتبه‌ پدرانش‌ نبود ليكن‌ عشق‌ و علاقه‌ اي‌ وافر به‌ علوم‌ و فنون‌مختلف‌ داشت‌. همچنين‌ وجود بزرگاني‌ چون‌ ابوالفضل‌ بن‌ مبارك‌ (متوفي‌: 1011 هـ / 1602 م‌)و برادرش‌ فيضي‌ (متوفي‌: 1004 هـ / 1595 م‌) و ملّا فتح‌ الله شيرازي‌ (متوفي‌: 997 هـ 9-1588م‌)، قاضي‌ نورالله شوشتري‌ (متوفي‌: 956 هـ / 1019 م‌)، ابوالفتح‌ گيلاني‌ (متوفي‌: 997 هـ / 1589 م‌)، حكيم‌ همام‌ (متوفي‌: 1004 هـ / 1595 م‌) و عبد الرحيم‌ خانخانان‌ (متوفي‌: 1036 هـ/ 1627 م‌) در دربار وي‌ زمينه‌ را براي‌ توسعه‌ فرهنگ‌ و هنر اسلامي‌ بيش‌ از هر زمان‌ بوجود آورد.اكبر نه‌ تنها كتابخانه‌ اسلافش‌ را وسعت‌ داد بلكه‌ با كارداني‌ و تشويق‌ وي‌ كتابخانه‌ هاي‌ زيادي‌توسط‌ وزيران‌ و درباريان‌ تأسيس‌ گرديد. عبدالرّحيم‌ خانخانان‌ كتابخانه‌ بزرگ‌ تأسيس‌ كرد و ازسراسر جهان‌ اسلام‌ علما، هنرمندان‌، خطّاطان‌ و نقّاشان‌ را براي‌ همكاري‌ و رونق‌ كتابخانه‌ دعوت‌نمود، بهبود ميرزا خطّاط‌ و برادرش‌ مير علي‌ خوشنويس‌ و شجاع‌ شيرازي‌ استاد خط‌ّ ثلث‌ و نسخ‌،ملّا عبدالرّحيم‌ هروي‌ ملقّب‌ به‌ عنبرين‌ قلم‌ و محمد حسين‌ خطّاط‌ هر كدام‌ مدّتي‌ در كتابخانه‌خانخانان‌ خدمت‌ كردند. از ميان‌ استادان‌ مصوّر و شبيه‌ ساز دو برادر بنامهاي‌ ميان‌ نديم‌ و ميان‌فهيم‌ بودند، كه‌ بيشتر كتابها بوسيله‌ اين‌ دو تن‌ تزيين‌ ميگرديد. در جلد سازي‌ محمّد امين‌خراساني‌ عنوان‌ سرپرست‌ را داشت‌ و گروهي‌ با وي‌ همكاري‌ ميكردند. محمّد امين‌ از مشهد به‌هند مهاجرت‌ كرده‌ و مدّتها در خدمت‌ كتابخانه‌ بود و ماهانه‌ براي‌ وي‌ 400 روپيه‌ وظيفه‌ مقرّرگرديده‌ بود.

                    سليمه‌ سلطانه‌ خواهر زاده‌ همايون‌ از بطن‌ گلرخ‌ بيگم‌ شاعره‌ مشهور كتابخانه‌ اي‌ داشت‌ كه‌اكثر نسخ‌ آن‌ از نوادر بود. همچنين‌ از كتابخانه‌ هاي‌ مهم‌ ديگر اين‌ دوره‌ كتابخانه‌ منعم‌ خان‌سپهسالار در جونپور، نورجهان‌ بيگم‌ در دهلي‌ و كتابخانه‌ فيضي‌ در فتح‌پور سيكري‌ (اكبرآباد) راميتوان‌ نام‌ برد. در كتابخانه‌ فيضي‌ علاوه‌ بر تأليفاتش‌ كه‌ حدود صدوده‌ جلد بود 600،4 نسخه‌نادر نگهداري‌ ميشد. نواب‌ نورالنساء بيگم‌ آنقدر شيفته‌ كتاب‌ بود كه‌ ديوان‌ كامران‌ را بقيمت‌ سه‌مهر طلا خريداري‌ كرد. اين‌ نسخه‌ تاكنون‌ در كتابخانه‌ خدابخش‌ پتنا موجود است‌ و بر صفحه‌اوّل‌ آن‌ اين‌ عبارت‌ درج‌ گرديده‌: "سه‌ مهر طلا قيمت‌ اين‌ خزانه‌ است‌" نواب‌ نورالنساء بيگم‌.

                    در زمان‌ حكومت‌ پادشاهان‌ پس‌ از اكبر چون‌ جهانگير (1014 هـ / 1605م‌ - 1037 هـ /1627 م‌)، شاهجهان‌ (1037 هـ / 1627م‌ - 1068 هـ / 1658م‌) و اورنگزيب‌ (1068 هـ /1658م‌ - 1118 هـ / 1708م‌) نيز كتابخانه‌ هاي‌ عمومي‌ و خصوصي‌ تأسيس‌ گرديد. جهانگير درسفرها كتابخانة‌ شخصيش‌ را با خود حمل‌ ميكرد. وي‌ در سفرش‌ به‌ گجرات‌ هنگام‌ ملاقات‌ باعلما و دانشمندان‌ به‌ آنان‌ كتاب‌ هديه‌ كرد. در زمان‌ حكومت‌ شاهجهان‌ يك‌ سياح‌ آلماني‌ بنام‌جان‌ البرت‌ كه‌ در سال‌ 1638م‌ به‌ هند سفر كرده‌ در سفرنامه‌ خود مينويسد كه‌ از كتابخانة‌جهانگير ديدن‌ كرده‌ و در آن‌ زمان‌ 000،24 نسخه‌ از بهترين‌ نسخ‌ با زيبا ترين‌ جلد در آن‌ كتابخانه‌را ديده‌ است‌. شاهزاده‌ دارا شكوه‌ (كشته‌ بسال‌ 1069 هـ / 1659م‌) فرزند عالم‌ و عارف‌شاهجهان‌ كه‌ داراي‌ تأليفات‌ ارزنده‌ در عرفان‌ اسلامي‌ است‌، كتابخانه‌ اي‌ بزرگ‌ در دهلي‌ تأسيس‌نمود كه‌ بناي‌ آن‌ تاكنون‌ در ناحيه‌ كشميري‌ گيت‌ (دروازه‌ كشمير) در دهلي‌ ديدني‌ است‌.

                    در زمان‌ سلطنت‌ اورنگزيب‌ بعلّت‌ تعصب‌ شاه‌ به‌ مسائل‌ مذهبي‌ زمينه‌هاي‌ فقه‌ و تفسير وحديث‌ رشد بيشتري‌ داشت‌. اورنگزيب‌ شب‌ ها پس‌ از نافله‌ شب‌، يا قرآن‌ قرائت‌ ميكرد و يا بخط‌خود قرآن‌ كتابت‌ مينمود و هنگام‌ مرگش‌ وصيت‌ نمود كه‌ از مبلغ‌ چهار صد و پنج‌ روپيه‌ اي‌ كه‌ ازفروش‌ نسخ‌ قرآني‌ كه‌ بخط‌ وي‌ بوده‌ برايش‌ كفن‌ تهيه‌ نمايند. اورنگزيب‌ مدّتي‌ نزد سيّد علي‌تبريزي‌ كتابدار كتابخانة‌ سلطنتي‌ فن‌ كتابداري‌ را آموخت‌.

                    دختر اورنگزيب‌ زيب‌ النساء (متوفي‌: 1114 هـ / 1702م‌) گويا شاعره‌ اي‌ خوش‌ ذوق‌بوده‌ و شعر ميسروده‌ است‌ و كتابخانه‌ شخصي‌ وي‌ داراي‌ كتب‌ متعدد در زمينه‌ هاي‌ ادبي‌ واخلاقي‌ بود و بامر وي‌ كتابهاي‌ زيادي‌ در زمينه‌ معارف‌ اسلامي‌ تأليف‌ و ترجمه‌ گرديد از جمله‌اين‌ كتابها، تفسير كبير ابوالفتوح‌ است‌ كه‌ ملّا صفي‌ الدّين‌ آنرا بفارسي‌ ترجمه‌ كرد و زيب‌التفاسيرنام‌ نهاد همچنين‌ كتاب‌ انيس‌ الحجّاج‌ بامر وي‌ تأليف‌ گرديد. پس‌ از وفات‌ اورنگزيب‌ دستگاه‌حكومت‌ مغول‌ بعلّت‌ اختلاف‌ بين‌ فرزندانش‌ روبه‌ ضعف‌ نهاد از ميان‌ پادشاهان‌ اين‌ سلسله‌ پس‌ ازمرگ‌ اورنگزيب‌، بهادر شاه‌، محمّد شاه‌ (1131 هـ / 1719 م‌ - 1161 هـ / 1720م‌) و شاه‌ عالم‌ثاني‌ ذوق‌ و شوق‌ علمي‌ و ادبي‌ داشتند.

                    همزمان‌ با ضعف‌ حكومت‌ مغولها در دهلي‌ بسال‌ 1234 هجري‌ سعادت‌ خان‌ برهان‌الملك‌پس‌ از رفع‌ غائله‌ ايالت‌ اوده‌ به‌ فرمانداري‌ اين‌ منطقه‌ منسوب‌ گرديد. وي‌ شهر فيض‌ آباد را بعنوان‌مركز فرمانداري‌ خود قرار داد. برهان‌ الملك‌ مردي‌ علم‌ دوست‌ از نژاد ايراني‌ و از سادات‌ نيشابوربود. اقتدار سعادت‌ خان‌ برهان‌ الملك‌ و ضعف‌ دولت‌ مركزي‌ باعث‌ گرديد كه‌ ايالت‌ اوده‌ بصورت‌يك‌ منطقه‌ خود مختار در آيد. با تأسيس‌ حكومت‌ اوده‌ و خاموش‌ شدن‌ چراغ‌ علم‌ و دانش‌ دردهلي‌ ايالت‌ اوده‌ مركز علما، دانشمندان‌ و مهد علوم‌ و فنون‌ اسلامي‌ گرديد. در زمان‌ آصف‌ الدّوله‌سوّمين‌ نسل‌ از اولاد برهان‌ الملك‌ لكهنو بعنوان‌ پايتخت‌ اوده‌ برگزيده‌ شد. آصف‌الدّوله‌ مردي‌عالم‌ و علم‌ دوست‌ بود. وي‌ داراي‌ طبعي‌ ظريف‌ بود و به‌ شعر و ادب‌ فارسي‌ عشق‌ ميور زيد وبفارسي‌ شعر ميسرود ديوان‌ اشعارش‌ تاكنون‌ دوباره‌ در هند بچاپ‌ رسيده‌ است‌. در زمان‌حكومت‌ آصف‌ الدّوله‌ دهها مدرسه‌ و كتابخانه‌ در سراسر ايالت‌ اوده‌ تأسيس‌ گرديد و علما ودانشمندان‌ از سراسر هند و جهان‌ اسلام‌ به‌ اين‌ منطقه‌ رو آوردند. سيّد عبداللطيف‌ بن‌ ابي‌ طالب‌بن‌ نورالدّين‌ بن‌ نعمت‌ الله الحسيني‌ الموسوي‌ التستري‌ كه‌ در سال‌ 1211 هـ به‌ لكهنو سفر كرده‌درباره‌ خدمات‌ آصف‌ الدّوله‌ در سفرنامه‌اش‌ چنين‌ مينويسد: سه‌ لك‌ كتب‌ منتخب‌ خوش‌ خط‌پاكيزه‌ كه‌ بر هر صد مجلّد يك‌ كس‌ گماشته‌ بود در كتابخانة‌ او ديدم‌ و اكثر را برفاقت‌ خان‌ بتدريج‌سير كردم‌ از اقسام‌ فنون‌ و اصناف‌ علوم‌ عربي‌ و فارسي‌ و انگريزي‌ نظم‌ و نثر، تاريخ‌ و ديوان‌ درآنها بود و قطعات‌ زيبا بقلم‌ خوش‌ نويسان‌ اوّلين‌ و آخرين‌ و تصاوير مصوّران‌ ايران‌ و هند و روم‌ وفرنگ‌ آنقدر داشت‌ كه‌ بعمري‌ از ديدن‌ آنها فراغ‌ حاصل‌ نمي‌ شد. مجلّدات‌ بسياري‌ از كتب‌ علمي‌به‌ نظر در آمدند چون‌ شرايع‌ و مدارك‌ و مسالك‌ و مفاتيح‌ و كشكول‌ و بعض‌ مجلّدات‌ بحار الانواركه‌ همه‌ بخط‌ مؤلفين‌ بودند از كسي‌ كه‌ كتابخانه‌ در تحويل‌ او بود شنيدم‌ كه‌ هفتصد مجلّد كتب‌علمي‌ اند كه‌ بخط‌ مصنّفين‌ اند و از كتابخانه‌ سلاطين‌ تيموريه‌ بعد از تخريب‌ سلطنت‌ بدست‌ اوافتاده‌ اند و الحق‌ آنهمه‌ خزائن‌ و دفائن‌ و اسباب‌ طلا و جواهري‌ كه‌ داشت‌ معامله‌ با عشر عشيركتابخانه‌ او نمي‌ كردند.

 

كتابخانه‌ هاي‌ سلطنتي‌ اوده‌

 

                    از ميان‌ پادشاهان‌ اوده‌ واجد عليشاه‌ (1263 هـ / 1847م‌ - 1271 هـ / 1856م‌) استعدادو شوق‌ بيشتري‌ به‌ مباحث‌ علمي‌ و ادبي‌ داشت‌. تعداد تأليفاتش‌ از نثر و نظم‌ به‌ چهل‌ و شش‌كتاب‌ و رساله‌ ميرسد. كتابخانه‌ سلطنتي‌ در عهد وي‌ داراي‌ 200 هزار جلد كتاب‌ در زمينه‌ هاي‌گوناگون‌ فرهنگ‌ و معارف‌ اسلامي‌ بود. وي‌ در اوّلين‌ سال‌ حكومت‌ خود دستور داد تا فهرستي‌ ازكليه‌ كتابهاي‌ مورد نياز كتابخانه‌ سلطنتي‌ تهيه‌ گردد و پس‌ از تهيه‌ ليست‌ كتب‌، فرماني‌ بشرح‌ ذيل‌صادر نمود: از كتب‌ فهرست‌ مفصله‌ ذيل‌ هر نسخه‌ كه‌ لغايت‌ بيست‌ و چهارم‌ اين‌ ماه‌ (ذيقعده‌) روزپنج‌ شنبه‌ سنه‌ 1263 هجري‌ نزد محمّد حسين‌ مهتمم‌ مطبع‌ سلطاني‌ در تكيه‌ شاه‌ فصيح‌ برمكانش‌ برسد همان‌ وقت‌ بشرط‌ پسند قيمتش‌ خاطر خواه‌ بايع‌ داده‌ شود. بدنبال‌ فرمان‌ واجدعليشاه‌ مبني‌ بر خريد كتب‌، شعرا قطعه‌ هائي‌ سرودند كه‌ از جمله‌ آنها قطعه‌ اي‌ بود كه‌ كرامت‌ علي‌متخلص‌ به‌ اظهر در ماده‌ تاريخ‌ اين‌ فرمان‌ سرود: پيش‌ هر صاحب‌ معلّلي‌' شأن‌. سير هر نسخه‌فرحت‌ انگيز است‌. در سن‌ عيسوي‌ بخوان‌ اظهر. اشتهار كتب‌ دل‌ آويزاست‌ (1848م‌). با صدوراين‌ فرمان‌ صدها نسخه‌ ديگر به‌ مجموعه‌ كتابهاي‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ افزوده‌ گرديد. پس‌ از تسلط‌انگليس‌ ها بر ايالت‌ اوده‌ و تبعيد واجد عليشاه‌ آخرين‌ فرمانرواي‌ اوده‌ به‌ كلكته‌ كتابخانه‌ ها نيزچون‌ ديگر وسائل‌ به‌ يغما رفت‌. مسيح‌ الدّين‌ خان‌ كاكوري‌ كه‌ همراه‌ مادر و برادر واجد عليشاه‌براي‌ اعاده‌ حق‌ حكومت‌ به‌ واجد عليشاه‌ در لندن‌ بسر ميبرد، دربارة‌ مظالمي‌ كه‌ عمال‌ انگليسي‌بر پادشاهان‌ اوده‌ روا داشتند كتابي‌ بچاپ‌ رسانيد وي‌ از جمله‌ نكاتي‌ كه‌ بآن‌ اشاره‌ كرد مسئله‌كتابخانه‌ سلطنتي‌ بود كه‌ فرماندهان‌ انگليسي‌ تعداد زيادي‌ از كتابها را با خود بردند و بسياري‌ ازكتابها بعلّت‌ عدم‌ توجه‌ مقامات‌ مذكور تلف‌ گرديد. از نامه‌اي‌ كه‌ حسام‌ الدّوله‌ وكيل‌ امور سلطنتي‌پس‌ از تبعيد واجد عليشاه‌ به‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌ در لكهنؤ نوشته‌ است‌ سر نوشت‌كتابخانه‌ و عناد سر مداران‌ انگليسي‌ نسبت‌ به‌ مراكز اسلامي‌ معلوم‌ ميگردد. حسام‌ الدّوله‌ در نامه‌مورخ‌ 14 اوت‌ 1856 ميلادي‌ به‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليسي‌ در لكهنؤ نوشت‌ كه‌ صحت‌ الدّوله‌ امروزبمن‌ اطلاع‌ داد كه‌ كاپيتان‌ فليچر بر حسب‌ حكم‌ شما به‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ در فرح‌ بخش‌ منزل‌رجوع‌ كرده‌ و ميخواسته‌ است‌ كه‌ كتابها را به‌ محل‌ّ اقامت‌ جنرال‌ مارتين‌ انتقال‌ دهد. باطلاع‌ميرساند كه‌ چون‌ اين‌ كتابها متعلق‌ به‌ دولت‌ اعليحضرت‌ پادشاه‌ اوده‌ ميباشد من‌ در اين‌ امرنميتوانم‌ از پيش‌ خود نظري‌ داشته‌ باشم‌. اما چون‌ ميان‌ دو دولت‌ كمپاني‌ هند شرقي‌ و دولت‌ ابدقرين‌ اوده‌ دوستي‌ و تفاهم‌ وجود دارد لذا مانع‌ از مطالعه‌ و بازديد كتابخانه‌ براي‌ شما نخواهيم‌بود. چون‌ نامة‌ حسام‌ الدّوله‌ به‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌ در لكهنو رسيد خشمگين‌ شد و درنوزدهم‌ همان‌ ماه‌ نامه‌ اي‌ در جواب‌ نامه‌ حسام‌ الدّوله‌ بدين‌ مضمون‌ براي‌ وي‌ فرستاده‌ شد. درمورد تمرّد از حكم‌ فرستاده‌ ما و عدم‌ تحويل‌ كتابخانه‌ سلطنتي‌ به‌ مأمورين‌ و انتقال‌ كتابها به‌محل‌ّ اقامت‌ مارتين‌، مقام‌ فرماندهي‌ از تو خشمگين‌ گشته‌ و اين‌ پيغامت‌ براي‌ يك‌ افسر عاليرتبه‌بسيار نامناسب‌ بوده‌ و تو منزلت‌ و مقام‌ خود را نگاه‌ نداشتي‌ و ما در آينده‌ به‌ تو اجازه‌ نخواهيم‌داد تا در امور سياسي‌ دخالت‌ كني‌، در مورد اعتماد شاه‌ اوده‌ بتو و مشاورت‌ با شما در كارهاي‌خود امري‌ است‌ شخصي‌، اما از اين‌ پس‌ حق‌ دخالت‌ در امور عامه‌ را نخواهي‌ داشت‌ و نبايد ازاوامر افسران‌ انگليسي‌ سرپيچي‌ كني‌ و بخاطر داشته‌ باش‌ كه‌ تو نيز يكي‌ از خدمتگزاران‌ كمپاني‌هند شرقي‌ ميباشي‌. بهرحال‌ با ارسال‌ يكي‌ دو نامه‌ ديگر از طرف‌ معاون‌ فرمانده‌ نظامي‌ انگليس‌به‌ متصدي‌ كتابخانه‌ مبني‌ بر اينكه‌ كتابها بعلّت‌ عدم‌ رعايت‌ و نبودن‌ امكانات‌ جهت‌ تحفظ‌ آنها ازطرف‌ پادشاه‌ تبعيدي‌ اوده‌ در معرض‌ تلف‌ ميباشد. مدير كتابخانه‌ مجبور به‌ تحويل‌ كليه‌ كتابهاگرديد. پس‌ از انتقال‌ كتابها به‌ محل‌ّ اقامت‌ مارتين‌ سر نوشت‌ آنها را از كتاب‌ قيصر التواريخ‌ نقل‌ميكنيم‌: پس‌ از تبعيد واجد عليشاه‌ به‌ كلكته‌ يكروز فرمانده‌ جديد نظامي‌ انگليس‌ در لكهنو ازكتابخانه‌ سلطنتي‌ ديدن‌ كرد، كتابها بدون‌ نظم‌ و ترتيب‌ روي‌ زمين‌ ريخته‌ شده‌ بود، فرمانده‌ علّت‌آنرا از مسؤل‌ كتابخانه‌ سوال‌ كرد. مفتاح‌ الدّوله‌ در پاسخ‌ گفت‌ ميجر مارينگي‌ (يكي‌ از افسران‌انگليس‌) يك‌ روز دستور داد تا تمام‌ كتابها را از قفسه‌ ها بيرون‌ بريزيد سپس‌ دستور داد كه‌مأمورين‌ كتابخانه‌، كتابها را بترتيب‌ گذشته‌ در جاهاي‌ خود قرار دهند بوي‌ گفته‌ شد كه‌ كتابخانه‌در طول‌ چندين‌ سال‌ و با صرف‌ هزاران‌ روپيه‌ تنظيم‌ و ترتيب‌ گرديده‌ بود و ترتيب‌ دوباره‌ آنها باوضع‌ فعلي‌ امكان‌ پذير نيست‌ اين‌ عمل‌ آنقدر براي‌ يك‌ فرمانده‌ انگليسي‌ بي‌ اهميت‌ بود كه‌ با بي‌اعتنائي‌ گفت‌ كارينگي‌ نبايد تا اين‌ اندازه‌ عناد ميورزيد! منشي‌ ظهيرالدّين‌ در شرح‌ حال‌ خودمينويسد كه‌ من‌ براي‌ يك‌ امر تحقيقي‌ در زمان‌ تبعيد شاه‌ نامه‌ اي‌ بوي‌ نوشتم‌ و تقاضاي‌ كتابي‌ رااز كتابخانه‌ سلطنتي‌ نمودم‌ واجد عليشاه‌ در پاسخ‌ نامه‌ من‌ چنين‌ نوشت‌: تأليفات‌ و تصنيفات‌عمده‌ را سيل‌ غارت‌ ياغيان‌ همچو خس‌ و خاشاك‌ در امواج‌ تاراج‌ چنان‌ غرق‌ ساخته‌ كه‌ اثر حرفي‌از آنها باقي‌ نيست‌.

سر نوشت‌ كتابخانه‌هاي‌ لكهنو

                    با تسلط‌ كامل‌ انگليس‌ها بر ايالت‌ اوده‌ و قتل‌ و غارت‌ مردم‌ بيگناه‌ شهرها كه‌ انگليس‌ها آنراايام‌ غدر ناميدند كتابخانه‌ ها نيز چون‌ ديگر اموال‌ دستخوش‌ حوادث‌ گرديد. با بر كناري‌ مسؤلان‌و مديران‌ كتابخانه‌ها و روي‌ كار آمدن‌ افراد نالايق‌ موجبات‌ بي‌ نظمي‌ در كتابخانه‌ ها فراهم‌ آمد وتعداد زيادي‌ از كتب‌ بعلّت‌ بي‌ توجهي‌، فقر و يا اغراض‌ ددمنشانه‌ عمال‌ انگليس‌ با علوم‌ اسلامي‌تلف‌ گرديد. اشپرينگر شرق‌ شناس‌ و فهرست‌ نگار نسخه‌ هاي‌ خطّي‌ كتابخانه‌ هاي‌ شاهان‌ اوده‌ درسفرنامه‌ خود مينويسد كه‌ مدير كتابخانه‌ شاهي‌ تعدادي‌ از كتابهاي‌ نفيس‌ و كمياب‌ را به‌ قيمت‌يازده‌ هزار روپيه‌ فروخت‌ و هزينه‌ عروسي‌ دخترش‌ را از اين‌ راه‌ تأمين‌ كرد. همچنين‌ كتابهاي‌ نادرو نفيسي‌ كه‌ در معرض‌ ديد انگليس‌ ها بود انتخاب‌ و به‌ انگلستان‌ ارسال‌ گرديد و باقيمانده‌كتابهاي‌ نفيس‌ تا سال‌ 1857م‌ از هند خارج‌ گرديد، امّا آنچه‌ از دستبرد حوادث‌ ايام‌ و يغماگري‌انگليس‌ ها باقي‌ ماند كتابخانه‌ هاي‌ شخصيتهاي‌ علمي‌ و بزرگاني‌ بود كه‌ با انگليس‌ و سلطه‌ آنان‌بر هند مخالف‌ بودند و در ايامي‌ كه‌ باقيمانده‌ كتابهاي‌ كتابخانه‌ هاي‌ سلاطين‌ كيلوئي‌ در كنارمعابر بفروش‌ ميرسيد، بافروش‌ وسائل‌ زندگي‌ خود حتي‌ زيور آلات‌ زنانه‌ بسياري‌ از كتب‌ را ازخطر نابودي‌ نجات‌ دادند. من‌ تعداد زيادي‌ از نسخ‌ خطّي‌ را در كتابخانه‌ هاي‌ علما و بزرگان‌لكهنؤ ديدم‌ كه‌ مهر شاهان‌ اوده‌، امجد عليشاه‌، واجد عليشاه‌ و شاهزاده‌ سليمان‌ شكوه‌ بر آنهاثبت‌ گرديده‌ و در صفحه‌ اوّل‌ آنها نوشته‌ شده‌: "از نيلام‌ خريده‌ شد" و در ذيل‌ آن‌ قيمت‌ و نام‌خريدار آمده‌ است‌. در پي‌ خروج‌ انگليس‌ ها از هند و استقلال‌ اين‌ كشور و تأسيس‌ كشوري‌جديد بنام‌ پاكستان‌ تعداد قابل‌ ملاحظه‌ اي‌ از مسلمانان‌ به‌ كشور نو بنياد پاكستان‌ مهاجرت‌كردند. از اين‌ پس‌ مدارس‌ علوم‌ اسلامي‌ و كتابخانه‌هائي‌ كه‌ محل‌ بحث‌ علمي‌ و مسائل‌ اسلامي‌بودند رونق‌ خود را از دست‌ دادند. بدينگونه‌ تعداد زيادي‌ از كتابخانه‌ هائي‌ كه‌ از دستبرد انگليس‌ها محفوظ‌ مانده‌ بود اينبار توسط‌ خود مسلمانان‌ به‌ قيمت‌ هاي‌ ناچيزي‌ فروخته‌ شد و بازاردلالهاي‌ كتب‌ خطّي‌ از كشورهاي‌ مختلف‌ رونق‌ گرفت‌. همچنين‌ تعداد بي‌ شماري‌ از كتابها تلف‌ وطعمه‌ موريانه‌ گرديد. اما پس‌ از آنهمه‌ حوادث‌ كه‌ بر ميراث‌ فرهنگ‌ اسلامي‌ در هند وارد گرديد.هنوز در كتابخانه‌ هاي‌ بزرگ‌ و كوچك‌ اين‌ كشور پهناور هزاران‌ نسخه‌ خطّي‌ وجود دارد كه‌ درميان‌آنها صدها نسخه‌ بخط‌ مصنّفين‌ و مؤلّفين‌ بزرگ‌ بچشم‌ ميخورد. هنگاميكه‌ علامه‌ فقيد شيخ‌عبدالحسين‌ اميني‌ (متوفي‌: 1290 هـ / 1870 م‌) براي‌ چهار ماه‌ از كتابخانه‌ هاي‌ هند ديدن‌ كردچنان‌ مشغول‌ مطالعه‌ كتب‌ بود كه‌ هنگام‌ باز گشت‌ به‌ نجف‌ اشرف‌ طالب‌ علمي‌ درباره‌ آب‌ و هواي‌گرم‌ و سوزان‌ هند از ايشان‌ سوال‌ كرد. ايشان‌ فرمودند من‌ در اين‌ مدّت‌ توجهي‌ به‌ آب‌ و هوا و اين‌گونه‌ مسائل‌ نداشتم‌. در ياد داشت‌ هائي‌ كه‌ از اين‌ عالم‌ بزرگ‌ بجاي‌ مانده‌ ارزش‌ كتابخانه‌ ها واظهار تأسف‌ ايشان‌ از وضع‌ اسف‌ بار آنها معلوم‌ ميگردد. اين‌ مرد بزرگ‌ تا آنجائي‌ كه‌ ممكن‌ بوداز كتب‌ نفيس‌ استفاده‌ و در بعضي‌ از موارد از نسخ‌ نادر استنساخ‌ نمود زيرا وي‌ از آينده‌ اسف‌ باراين‌ كتابخانه‌ها بخوبي‌ مطلع‌ بود. علامه‌ اميني‌ در سفرنامه‌ خود آماري‌ از كتابخانه‌ هاي‌ هند را كه‌مشاهده‌ نموده‌ آورده‌ است‌ و آمار كتابخانه‌ لكهنو بشرح‌ ذيل‌ است‌:

1.       كتابخانة‌ ناصريه‌                                                       30000  بانسخ‌ خطّي‌ فراوان‌

2.       كتابخانة‌ مدرسة‌ الواعظين‌                                               20000نسخه‌ بامقداري‌ خطّي‌ نفيس‌

3.       كتابخانة‌ سلطان‌ المدارس‌                                                5000با مقداري‌ خطّي‌ منحصر بفرد

4.       كتابخانة‌ ممتاز العلماء                                           18000بسياري‌ از اين‌ تعداد خطّي‌

5.       كتابخانة‌ فرنگي‌ محل‌                                                                        9000با 4000خطّي‌

6.       كتابخانة‌ ندوة‌ العلماء                                                     حدود 60000با 5500خطّي‌

7.       كتابخانة‌ اميرالدّوله‌                                                                  بيش‌ از 110000

 

كتابخانة‌ نواب‌ روهيله‌

 

                    در زمان‌ سلطنت‌ محمّد شاه‌ تيموري‌ در دهلي‌ منطقه‌ روهيله‌ بدست‌ يكي‌ از نوّابان‌ بنام‌حافظ‌ رحمت‌ الله خان‌ اداره‌ ميگرديد. وي‌ مردي‌ شجاع‌ و صاحب‌ علم‌ و كمال‌ بود و در زمان‌صدارت‌ خود مدارس‌ بزرگي‌ در اين‌ شهر بنا نمود. حافظ‌ رحمت‌ الله خان‌ از ارادتمندان‌ به‌ خاندان‌پيامبر بود و به‌ علما، سادات‌ و دانشمندان‌ احترام‌ خاص‌ مينمود. در سال‌ 1188 هـ / 1774 م‌نواب‌ شجاع‌ الدّوله‌ به‌ روهيله‌ حمله‌ كرد و حافظ‌ رحمت‌ خان‌ را بقتل‌ رسانيد. وي‌ از جمله‌ غنائمي‌را كه‌ با خود به‌ لكهنو حمل‌ كرد كتابخانه‌ بزرگ‌ نواب‌ روهيله‌ بود. پس‌ از حمل‌ كتابخانه‌ به‌ لكهنؤمدّتي‌ كتابها در كتابخانه‌ سلطنتي‌ بود و سپس‌ عمارتي‌ براي‌ حفاظت‌ آنها در محلّة‌ توپخانه‌ درنظر گرفته‌ شد. عمارت‌ كتابخانه‌ از ملحقات‌ رزيدنسي‌ مشهور به‌ بيلي‌ گاردن‌ محل‌ّ اقامت‌ فرمانده‌هان‌ و سفيران‌ انگليسي‌ بود. كتابخانه‌ در طبقه‌ دوّم‌ اين‌ عمارت‌ قرار داشت‌ لذا توجه‌ خاصي‌ به‌كتابها نميگرديد. اشپرينگر درباره‌ اين‌ كتابخانه‌ مينويسد كه‌ تمام‌ كتابها در صندوق‌ هاي‌ بدون‌حفاظ‌ قرار داده‌ شده‌ و مجموعه‌ اين‌ صندوق‌ ها به‌ چهل‌ ميرسد. تالار كتابخانه‌ مخزن‌ موشها وحشرات‌ موذي‌ است‌ و اگر كسي‌ بخواهد وارد كتابخانه‌ شود حتماً بايد چوب‌ دستي‌ همراه‌ داشته‌باشد تا از گزند موشها و حشرات‌ ديگر در امان‌ بماند. در آخر تالاري‌ كه‌ كتابها در آن‌ قرار داردصندوق‌ هائي‌ ديده‌ ميشود كه‌ كليه‌ كتابهاي‌ آن‌ را موريانه‌ ها تلف‌ كرده‌ اند از جمله‌ اين‌ كتابها تاج‌اللّغات‌ و هفت‌ قلزم‌ ميباشد كه‌ بطور كامل‌ از بين‌ رفته‌ است‌. در لابلاي‌ كتابهاي‌ اين‌ ذخيره‌ بزرگ‌نسخه‌ هائي‌ بزبان‌ پشتو وجود دارد كه‌ براي‌ سرداران‌ روهيله‌ با توجه‌ خاصي‌ كتابت‌ و تزيين‌گرديده‌ است‌. متأسفانه‌ مقامات‌ دولتي‌ بيشتر توجه‌ به‌ تعداد كتابها دارند و لذا از ارزش‌ نسخ‌ نادرو نفيس‌ بي‌ اطلاع‌ ميباشند لذا متصديان‌ كتابخانه‌ ها از اين‌ غفلت‌ استفاده‌ نموده‌ و كتابهاي‌ذيقيمت‌ را ميفروشند و بجاي‌ آن‌ نسخه‌ هاي‌ بي‌ ارزش‌ را قرار ميدهند. بطور مثال‌ در حدود صدنسخه‌ گلستان‌ و يوسف‌ و زليخا در اين‌ كتابخانه‌ وجود دارد كه‌ جايگزين‌ كتابهاي‌ نفيس‌ و نادرگرديده‌ است‌. معرفي‌ كتب‌ نفيس‌ اين‌ كتابخانه‌ را اشپرينگر ضمن‌ سه‌ گزارش‌ در مدت‌ اقامت‌ خوددر لكهنؤ براي‌ انگليس‌ ها ارسال‌ داشته‌ است‌. هر چند اكنون‌ از عمارت‌ كتابخانه‌ و كتابها چيزي‌باقي‌ مانده‌ است‌ امّا ميتوان‌ حدس‌ زد كه‌ سهمي‌ از كتابها همچنانكه‌ اشپرينگر اشاره‌ كرده‌دستخوش‌ حوادث‌ ايام‌ و طعمه‌ موريانه‌ ها گرديده‌ و آنچه‌ از نسخ‌ نفيس‌ در لابلاي‌ كتب‌ موجودبود به‌ انگلستان‌ منتقل‌ شده‌ است‌. بايد توجه‌ داشت‌ كه‌ چون‌ كتابخانه‌ توپخانه‌ از شعب‌ كتابخانة‌سلطنتي‌ اوده‌ بشمار ميآمده‌ داراي‌ مهر خاصي‌ نبوده‌ است‌، لذا درميان‌ كتابهاي‌ باقي‌ مانده‌ ازكتابخانه‌ هاي‌ اوده‌ تشخيص‌ نسخه‌ هائي‌ كه‌ مربوط‌ به‌ كتابخانه‌ توپخانه‌ است‌ بآساني‌ ممكن‌نيست‌. مگر آنكه‌ مهر نوّابان‌ روهيله‌ بر آنها ثبت‌ شده‌ باشد و من‌ درميان‌ نسخه‌ هائي‌ كه‌ مهرشاهان‌ اوده‌ بر آنها ثبت‌ گرديده‌ و از نظرم‌ گذشته‌ به‌ چنين‌ مهرهائي‌ بر خورد نكردم‌.

 

كتابخانه‌ فرنگي‌ محل‌

 

                    شيخ‌ علاء الدين‌ معروف‌ به‌ قطب‌ عالم‌ يكي‌ از علماء بزرگ‌ هرات‌ بود كه‌ در اواخرحكومت‌ سلاطين‌ تغلق‌ در دهلي‌ به‌ هند مهاجرت‌ كرد و در نواحي‌ دهلي‌ مسكن‌ گزيد. از فرزندان‌وي‌ شيخ‌ الاسلام‌ نظام‌ الدين‌ بود كه‌ پس‌ از مرگ‌ پدر براي‌ تبليغ‌ به‌ دهكده‌ سهالي‌ در اطراف‌بارابنكي‌ هجرت‌ نمود و تا پايان‌ عمر در آن‌ دهكده‌ باقي‌ مانده‌ و در هما نجا وفات‌ نمود. از اولادوي‌ ملّا قطب‌ الدين‌ در علم‌ و فضل‌ شهرتي‌ بسزا يافت‌ و چنان‌ بود كه‌ پادشاه‌ مغول‌ تقاضاي‌ملاقات‌ با وي‌ را داشت‌. وي‌ بدست‌ يكي‌ از دشمنان‌ خود بقتل‌ رسيد و فرزندانش‌ پس‌ از شهادت‌پدر به‌ لكهنؤ مهاجرت‌ كردند. اورنگزيب‌ پادشاه‌ مغول‌ براي‌ دلداري‌ فرزندان‌ ملّا قطب‌ الدين‌ دوفرزندش‌ ملّا محمّد سعيد و ملّا محمّد اسعد را همراه‌ با لشكر خود به‌ برهانپور برد و ملّا نظام‌الدّين‌ فرزند ديگر وي‌ در لكهنؤ باقي‌ ماند و شاه‌ بخاطر قدرداني‌ از ملّا قطب‌ الدين‌، فرنگي‌ محل‌،عمارتي‌ را كه‌ قبلا "تاجران‌ خارجي‌ در آن‌ اقامت‌ ميكردند را به‌ ملّا نظام‌ الدين‌ بخشيد. ملّا نظام‌الدين‌ چون‌ پدران‌ خود مردي‌ عالم‌ و صاحب‌ فضل‌ بود و به‌ استاد الهند مشهور گرديد وي‌ خانه‌خود را تبديل‌ به‌ مدرسه‌ علوم‌ ديني‌ نمود و پس‌ از مدّتي‌ فرنگي‌ محل‌ بعنوان‌ يكي‌ از بزرگترين‌مدارس‌ علوم‌ ديني‌ هند در آمد. در اين‌ مدرسه‌ بر خلاف‌ مدارس‌ ديني‌ ديگر كه‌ متعلق‌ به‌ فرقه‌ و يامذهب‌ خاصي‌ بود. دانشجويان‌ تمام‌ فرق‌ و مذاهب‌ اسلامي‌ تحصيل‌ مينمودند چنانكه‌ سيددلدار علي‌ اوّلين‌ مجتهد شيعه‌ اوده‌ دروس‌ مقدماتي‌ را نزد اساتيد اين‌ مدرسه‌ بپايان‌ برد و سپس‌عازم‌ نجف‌ اشرف‌ گرديد و بعدها توسط‌ وي‌ و به‌ امر نواب‌ آصف‌ الدوله‌ اوّلين‌ نماز جمعه‌ شيعيان‌به‌ امامت‌ ايشان‌ در لكهنو برگزار گرديد و شاگرداني‌ چون‌ مفتي‌ محمد قلي‌، علامه‌ مجاهد حامدحسين‌ و مفتي‌ مير محمّد عباس‌ را پرورش‌ داد. ملّا نظام‌ الدين‌ براي‌ تكميل‌ مدرسه‌ خود در يكي‌از حجرات‌ مدرسه‌ كتابخانه‌ اي‌ تأسيس‌ كرد اما اطلاع‌ صحيحي‌ از سال‌ تأسيس‌ و تعداد كتابهاي‌آن‌ در دست‌ نيست‌ ليكن‌ اين‌ قدر معلوم‌ است‌ كه‌ جانشينان‌ وي‌ كتابخانه‌ را وسعت‌ دادند و برتعداد كتابها افزودند. بطوريكه‌ كتابخانه‌ بصورت‌ يكي‌ از مراجع‌ علمي‌ لكهنؤ در آمد. مولوي‌ سيدعبد الحي‌ حسني‌ صاحب‌ كتاب‌ نزهة‌ الخواطر از كتابخانه‌ فرنگي‌ محل‌ استفاده‌ نموده‌ و آنرابعنوان‌ يكي‌ از معتبر ترين‌ كتابخانه‌ هاي‌ شهر لكهنو ياد نموده‌ است‌. اما بعدها بعلت‌ آفات‌گوناگون‌ منجمله‌ تعطيل‌ شدن‌ مدرسه‌ فرنگي‌ محل‌ مقدار قابل‌ توجهي‌ از كتابها تلف‌ گرديد. هرچند امروزه‌ از مدرسه‌ فرنگي‌ محل‌ جز نام‌ چيزي‌ باقي‌ نمانده‌ است‌ اما كتابخانه‌ به‌ عمارت‌يوسفي‌ پرس‌ منتقل‌ گرديده‌ است‌. كتابخانه‌ نيز بعلت‌ فقدان‌ اهل‌ علم‌ در اين‌ شهر مورد توجه‌ نبوده‌و اكثر نسخ‌ خطّي‌ طعمه‌ موريانه‌ شده‌ است‌. در گذشته‌ اگر اهل‌ علمي‌ از اين‌ شهر گذر ميكرد و بانام‌ فرنگي‌ محل‌ آشنا بود سراغي‌ از كتابخانه‌ ميگرفت‌ و درب‌ هاي‌ بسته‌ كتابخانه‌ بروي‌ وي‌ بازميشد. علامه‌ فقيد شيخ‌ عبد الحسين‌ اميني‌ در مدت‌ اقامت‌ خود در اين‌ شهر از كتابخانه‌ استفاده‌نموده‌ و تعداد كتابهاي‌ موجود در كتابخانه‌ را 000،4 نسخه‌ دانسته‌ است‌. در سالهاي‌ اخير بعلت‌اختلاف‌ بين‌ فرزندان‌ خاندان‌ فرنگي‌ محل‌ و مهاجرت‌ گروهي‌ از ايشان‌ به‌ پاكستان‌ بسياري‌ ازكتابها بفروش‌ رفته‌ و قسمتي‌ از آن‌ به‌ كتابخانه‌ آزاد دانشگاه‌ اسلامي‌ عليگر منتقل‌ گرديده‌ و آنچه‌از كتابها بجاي‌ مانده‌ در همان‌ عمارت‌ است‌ و كليد كتابخانه‌ در دست‌ يكي‌ از افراد خاندان‌ فرنگي‌محل‌ ميباشد كه‌ در پاكستان‌ اقامت‌ دارد. بهرحال‌ اين‌ كتابخانه‌ نيز مسيري‌ را طي‌ ميكند كه‌ ديگرميراث‌ علمي‌ و فرهنگي‌ اسلامي‌ در سالهاي‌ اخير داشته‌ اند.

 

كتابخانه‌ ندوة‌ العلماء

 

                    در سال‌ 1894 ميلادي‌ مدرسه‌ اي‌ در كنار رود خانه‌ گومتي‌ بنام‌ ندوة‌ العلماء در شهر لكهنؤتأسيس‌ گرديد. باني‌ اين‌ مدرسه‌ جمعي‌ از علماء و دانشمندان‌ اسلامي‌ بودند. هدف‌ از بناي‌ اين‌مدرسه‌ آگاه‌ كردن‌ جوانان‌ مسلمانان‌ با معارف‌ اسلامي‌ و تربيت‌ و تعليم‌ نوجوانان‌ مسلمان‌ بود.مولانا ابوالكلام‌ آزاد اوّلين‌ وزير معارف‌ هند در يك‌ بيانيه‌ هدف‌ از تأسيس‌ مدرسه‌ را چنين‌ بيان‌ميكند: هدف‌ از تأسيس‌ ندوة‌ العلماء آگاه‌ كردن‌ مسلمانان‌ با معارف‌ اسلامي‌ و تعليم‌ و تربيت‌گروهي‌ از جوانان‌ با علوم‌ مختلف‌ اسلام‌ است‌. همچنين‌ تأسيس‌ كتابخانه‌ اي‌ بزرگ‌ براي‌ استفاده‌محققين‌ و طالبان‌ لم‌ ميباشد تا جويندگان‌ حقيقت‌ بتوانند به‌ آساني‌ از مدارك‌ و كتابهاي‌ اسلامي‌استفاده‌ كنند. حدود دوازده‌ سال‌ پس‌ از تأسيس‌ مدرسه‌ ندوة‌ العلماء در اوّلين‌ نشست‌ علماء ومدرسين‌ ندوة‌ العلماء در شهر شاهجهانپور (ايالت‌ يوپي‌) راجع‌ به‌ بنياد كتابخانه‌ كه‌ از اهداف‌مؤسسين‌ ندوه‌ بود بحث‌ گرديد. در همين‌ نشست‌ مولوي‌ عبدالرزاق‌ يكي‌ از بزرگان‌ شهرشاهجهانپور كتابخانه‌ شخصي‌ خود را كه‌ شامل‌ سه‌ هزار نسخه‌ خطّي‌ بود به‌ مدرسة‌ ندوة‌ العلماءاهداء كرد. در نشست‌ ديگر علماء و مدرسين‌ مدرسه‌ ندوة‌ العلماء كه‌ در شهر پتنا منعقد گرديد.مولوي‌ عبدالعظيم‌ تعداد دويست‌ كتاب‌ خطّي‌ به‌ كتابخانه‌ ندوه‌ اهداء كرد همچنين‌ مولوي‌عبدالغني‌ نيز تعداد صد جلد كتاب‌ ادبي‌ و تاريخي‌ وقف‌ كتابخانه‌ نمود. بانيان‌ مدرسه‌ براي‌ حفظ‌كتابها و پايه‌ گذاري‌ كتابخانه‌ در يكي‌ از محلات‌ لكهنو به‌ نام‌ گولاگنج‌ ساختماني‌ را در نظر گرفتندو كتابها به‌ آن‌ محل‌ منتقل‌ گرديد، هم‌ زمان‌ با تأسيس‌ كتابخانه‌ تعداد زيادي‌ كتابهاي‌ خطّي‌ وچاپي‌ ديگر از شهرهاي‌ مختلف‌ هند به‌ كتابخانه‌ اهداء گرديد كه‌ از جمله‌ كتابخانه‌ نواب‌ عالمگيرمحمّد خان‌ والي‌ بهوپال‌، كتابخانه‌ سيّد حميدالدين‌ از پتنا و تعدادي‌ از كتابهاي‌ كتابخانه‌ مولوي‌محمّد يحيي‌' خان‌ از لكهنو و كتابهاي‌ سيّد احسن‌ شاه‌ بود. همچنين‌ گروهي‌ از علماء و بزرگان‌چون‌ نواب‌ صديق‌ حسن‌ خان‌، نواب‌ نورالحسن‌ خان‌، نواب‌ نجم‌ الحسن‌ خان‌ قنوجي‌، واجد علي‌صاحب‌، سيّد عبدالجليل‌ صاحب‌، علامه‌ شبلي‌ نعماني‌ و سيّد عبد الحي‌ حسني‌ ندوي‌ مدير ندوة‌العلماء كتابخانه‌ هاي‌ شخصي‌ خود را وقف‌ اين‌ كتابخانه‌ نمودند، تعداد كتابهاي‌ اهدائي‌ به‌كتابخانه‌ ندوة‌ العلماء تا سال‌ 1973 به‌ 62 هزار نسخه‌ خطّي‌ و چاپي‌ رسيد، در سال‌ 1974ميلادي‌ تالار مدرسه‌ ندوة‌ العلماء براي‌ كتابخانه‌ در نظر گرفته‌ شده‌ و كتابخانه‌ با اشاره‌ مولوي‌سيّد سليمان‌ ندوي‌ از محله‌ گولا گنج‌ به‌ مدرسيه‌ انتقال‌ داده‌ شد، پس‌ از انتقال‌ كتابخانه‌ به‌ مدرسه‌كتابهاي‌ درسي‌ طلّاب‌ نيز به‌ كتابخانه‌ اضافه‌ گرديد و سالن‌ اصلي‌ مدرسه‌ به‌ عنوان‌ دارالمطالعه‌برگزيده‌ شد، مخازن‌ كتاب‌ در طبقه‌ دوم‌ و اتاقهاي‌ اطراف‌ طبقه‌ اوّل‌ به‌ ترتيب‌ موضوع‌ جاي‌ داده‌شد، همچنين‌ فهرست‌ جديدي‌ براي‌ تمام‌ كتابها به‌ سبك‌ قديم‌ در دفاتر تهيه‌ گرديد. در سال‌1906 ميلادي‌ مولانا ابوالكلام‌ آزاد مقاله‌ اي‌ درباره‌ نوادر نسخ‌ كتابخانه‌ ندوة‌ العلماء نوشت‌ و درآن‌ مقاله‌ به‌ معرفي‌ چند نسخه‌ بشرح‌ ذيل‌ پرداخت‌: يعقوب‌ كندي‌ حكيم‌ مشهور مامون‌ الرشيدبود وي‌ اوّلين‌ كسي‌ است‌ كه‌ در اسلام‌ به‌ فيلسوف‌ بزرگ‌ لقب‌ يافت‌، مجموعه‌ رسائل‌ اين‌ حكيم‌بزرگ‌ در كتابخانه‌ ندوة‌ العلماء موجود است‌، همچنين‌ مدينة‌ العلوم‌ ارنيقي‌، تذكره‌ هفت‌ اقليم‌امين‌ رازي‌، دو كتاب‌ ديگر قابل‌ ذكر در اين‌ مجموعه‌ است‌، درباره‌ اهميت‌ مدينة‌ العلوم‌ همينقدركافي‌ است‌ كه‌ كشف‌ الظنون‌ كه‌ از بهترين‌ فهرست‌ هاي‌ اسلامي‌ است‌، در اكثر موارد از اين‌ كتاب‌استفاده‌ نموده‌، همچنين‌ تذكره‌ هفت‌ اقليم‌ كه‌ از بهترين‌ تذكره‌هاي‌ شعراي‌ فارسي‌ است‌ نسخه‌ اي‌از آن‌ در دارالعلوم‌ موجود است‌ و تاكنون‌ بزيور طبع‌ آراسته‌ نگرديده‌ است‌. بسياري‌ از كتابهائي‌كه‌ در دوره‌ اكبر پادشاه‌ بزرگ‌ مغول‌ ترجمه‌ شده‌ و تاكنون‌ به‌ چاپ‌ نرسيده‌ زينت‌ بخش‌ اين‌كتابخانه‌ است‌، از كتابهاي‌ دور شاهجهان‌ نيز كه‌ از سنسكريت‌ به‌ فارسي‌ ترجمه‌ شده‌ كتابي‌ درعلم‌ موسيقي‌ در كتابخانه‌ وجود دارد، از نوادر نسخ‌ ديگر كتابخانه‌، جواهر القرآن‌ از تصنيفات‌امام‌ محمّد غزالي‌ است‌ هر چند اين‌ كتاب‌ تاكنون‌ چندين‌ بار بچاپ‌ رسيد ليكن‌ ناقص‌ چاپ‌ شده‌و نسخه‌ كامل‌ آن‌ باخط‌ خوش‌ در كتابخانه‌ موجود است‌، قاموس‌ اللغة‌ نسخه‌ ديگري‌ از كتابهاي‌نفيس‌ است‌ كه‌ مهر اكثر پادشاهان‌ مغول‌ بر آن‌ ثبت‌ است‌. اين‌ مقاله‌ را زماني‌ مولانا ابوالكلام‌ آزادنوشته‌ بود كه‌ تنها چند سال‌ از تأسيس‌ كتابخانه‌ ميگذشت‌ و تعداد كتابها بيش‌ از چهار هزار نسخه‌نبود، و اكنون‌ اين‌ كتابخانه‌ داراي‌ بيش‌ از صد و ده‌ هزار كتاب‌ چاپي‌ و قلمي‌ ميباشد. در سال‌1984 ميلادي‌ عمارتي‌ در دارالندوة‌ العلماء جهت‌ كتابخانه‌ با اسلوب‌ جديد بنا گرديد اين‌عمارت‌ داراي‌ سه‌ هال‌ بزرگ‌ جهت‌ مطالعه‌ و كنفرانس‌ و در اطراف‌ هر طبقه‌ مخازن‌ كتاب‌ قراردارد، طبقه‌ اوّل‌ و دوّم‌ متعلق‌ به‌ كتابهاي‌ چاپي‌ است‌ و طبقه‌ سوّم‌ مخزن‌ مخصوص‌ كتب‌ هاي‌خطّي‌ است‌ كه‌ مجموع‌ آن‌ در حدود چهار هزار و پانصد نسخه‌ ميباشد و كتب‌ خطّي‌ در وضعيت‌نسبتاً خوبي‌ قرار دارند. تعداد نسخه‌ هاي‌ خطّي‌ عربي‌ اين‌ كتابخانه‌ 2227 و تعداد نسخه‌ هاي‌خطّي‌ فارسي‌ و اردوي‌ آن‌ بيش‌ از دو هزار ميباشد، مخطوطات‌ اردو نسبت‌ به‌ عربي‌ و فارسي‌بسيار كم‌ است‌، ليكن‌ نسخه‌ هاي‌ خطّي‌ اردو داراي‌ ارزش‌ و قدمت‌ ميباشند، از جمله‌ ديوانهائي‌كه‌ به‌ زبان‌ اردو در اين‌ كتابخانه‌ وجود دارد، ديوان‌ منتظر شاگرد شاعر بزرگ‌ فارسي‌ و اردومصحفي‌ است‌ اين‌ تنها نسخه‌ موجود از ديوان‌ منتظر ميباشد و تاكنون‌ به‌ چاپ‌ نرسيده‌ است‌،علاوه‌ بر ديوان‌ منتظر، دواوين‌ ديگري‌ از شعراي‌ مشهور، چون‌ سودا، برهمن‌، صبا، مصحفي‌،شاهنامه‌ اردو، و ديوان‌ شيدا زينت‌ بخش‌ اين‌ كتابخانه‌ ميباشد. فهرست‌ برداري‌ نسخه‌ هاي‌ خطّي‌عربي‌ و فارسي‌ اين‌ كتابخانه‌ از اوائل‌ سال‌ 1364 هـ ش‌ توسط‌ مركز تحقيقات‌ زبان‌ فارسي‌ در هندشروع‌ و در سال‌ 1365 هـ ش‌ كار فهرست‌ برداري‌ بپايان‌ رسيد، فهرست‌ ها در دو جلد نسخه‌ هاي‌خطّي‌ عربي‌ ندوة‌ العلماء در 885 صفحه‌ و نسخه‌ هاي‌ فارسي‌ ندوة‌ العلماء در 900 صفحه‌ درهمين‌ سال‌ در دهلي‌ نو بچاپ‌ رسيد.

 

كتابخانة‌ جنّت‌ مآب‌ سيّد محمّد تقي‌ ممتاز العلماء

 

                    از ميان‌ كتابخانه‌ هاي‌ بزرگي‌ كه‌ در اواخر سلطنت‌ فرمانروايان‌ اوده‌ در لكهنو تأسيس‌گرديد، دو كتابخانة‌ مجتهدين‌ اين‌ شهر علّامه‌ حامد حسين‌ نيشابوري‌ و كتابخانة‌ ممتاز العلماءسيّد تقي‌ بود، سيّد محمّد تقي‌ فرزند سيّد حسين‌ سيّد العلماء در سال‌ 1234هـ در شهر لكهنوتولد و علوم‌ اسلامي‌ را نزد پدر و عموي‌ خود سيّد محمّد سلطان‌ العلماء قرائت‌ نمود. وي‌ در سن‌28 سالگي‌ بمرتبه‌ اجتهاد نائل‌ آمد و از پدر و عموي‌ خود اجازه‌ دريافت‌ نمود، سيّد محمّد تقي‌در سال‌ 1259 هجري‌ بعنوان‌ مدرس‌ علوم‌ اسلامي‌ به‌ مدرسة‌ سلطان‌ المدارس‌ و جامعة‌ سلطانيه‌دعوت‌ گرديد و اين‌ در حالي‌ بود كه‌ علماي‌ بزرگي‌ چون‌ مولانا احمد علي‌ محمّد آبادي‌ ازشاگردان‌ علّامه‌ دلدار علي‌ در اين‌ مدرسه‌ تدريس‌ مينمودند، با ورود مولانا سيّد محمّد تقي‌ به‌مدرسه‌ سلطانيه‌ از طرف‌ امجد علي‌ شاه‌ فرمانرواي‌ اوده‌ به‌ وي‌ خطاب‌ ممتاز العلماءفخرالمدرسي‌ داده‌ شد، مفتي‌ محمّد عبّاس‌ شوشتري‌ در اوراق‌ الذهب‌ مينويسد: "اكبر هم‌ في‌الهدي‌ و السداد و ابرعهم‌ في‌ الفقه‌ و الاجتهاد و ذوي‌ الفكر المتين‌ و الراي‌ الوزين‌ فخرالفضلاءوالمدرسين‌ التقي‌ المتّقي‌ السّد محمّد تقي‌ اعلي‌ الله قدرة‌ و نور بدره‌ احدث‌ مني‌ سنّا و اقدم‌فضلاء منّا". ممتاز العلماء فخرالمدرسين‌ مدّت‌ 30 سال‌ مدرس‌ مدرسه‌ سلطانيه‌ بود و همزمان‌ باتدريس‌ و تربيت‌ طلّاب‌ علوم‌ ديني‌ به‌ تأليف‌ و تصنيف‌ اشتغال‌ داشت‌. مجموعه‌ تأليفات‌ وي‌ درزمينه‌ معارف‌ اسلامي‌ بيش‌ از 30 عنوان‌ ميباشد. ممتاز العلماء براي‌ دسترسي‌ بيشتر به‌ منابع‌اسلامي‌، كتابخانه‌ اي‌ تأسيس‌ و از سراسر هند و كشور هاي‌ اسلامي‌ نسخ‌ خطّي‌ نادر و كمياب‌ راخريداري‌ نمود. مولانا سيّد آقا مهدي‌ در كتاب‌ خود "تاريخ‌ كاخونچگان‌ ورق‌" كتابخانه‌ ممتازالعلماء را چنين‌ معرفي‌ كرده‌ است‌: كتابخانه‌ ممتازالعلماء مجموعه‌ ايست‌ از كتب‌ اسلامي‌ درزمينه‌ هاي‌ مختلف‌ تفسير، فقه‌، حديث‌، كلام‌ و مناظره‌ كه‌ بيشتر نسخ‌ موجود در اين‌ كتابخانه‌ ازنوادر نسخي‌ است‌ كه‌ در كشورهاي‌ ديگر بزحمت‌ بدست‌ ميآيد. از جمله‌ نسخ‌ نادر اين‌ كتابخانه‌تفسير كامل‌ ثعلبي‌ است‌ كه‌ در حدود صد سال‌ پس‌ از وفات‌ مؤلف‌ كتابت‌ گرديده‌ است‌. اين‌نسخه‌ در سال‌ 1919م‌ به‌ مبلغ‌ صد و پنجاه‌ هزار روپيه‌ قيمت‌ گزاري‌ گرديده‌ همچنين‌ صحيفه‌سجاديه‌ بخط‌ شهيد اوّل‌، تفسير منبع‌ عيون‌ المعاني‌ و فقه‌ رضوي‌ منقول‌ از نسخه‌ اصل‌ و صدهاكتاب‌ و نسخه‌ ديگر از جمله‌ نفايس‌ اين‌ گنجينة‌ بزرگ‌ اسلامي‌ است‌، در سال‌ 1857 ميلادي‌ (ايّام‌غدر) كه‌ ميراث‌ فرهنگي‌ اسلامي‌ توسط‌ انگليسها بغارت‌ ميرفت‌، به‌ اين‌ كتابخانه‌ نيز حمله‌ شد،امّا غارتگران‌ نتوانستد از اين‌ گنجينه‌ كتابي‌ را خارج‌ كنند، مجموعة‌ نسخ‌ موجود در كتابخانه‌ تاسال‌ 1350 هجري‌ 4241 نسخه‌ بوده‌ است‌.

دكتر محمّد سالم‌ قدوائي‌ درباره‌ كتابخانة‌ ممتاز العلماء چنين‌ مينويسد:

                    "وي‌ در جمع‌ آوري‌ كتابهاي‌ نفيس‌ و ارزشمند شوقي‌ وافر داشت‌ و براي‌ حفاظت‌ نسخ‌نفيس‌ و نادر كتابخانه‌ تأسيس‌ نمود و در كنار كتابخانه‌ مسجد و حسينية‌ بنا كرد. عمارت‌ كتابخانه‌و مسجد تاكنون‌ موجود است‌، امّا بعلت‌ عدم‌ توجه‌ متوليان‌، كتابخانه‌ رو به‌ ويراني‌ گذاشته‌ است‌.دكتر محمّد سالم‌ قدوائي‌ از جمله‌ كتب‌ نفيس‌ اين‌ كتابخانه‌ نخبة‌ الدعوات‌، العياب‌، كتاب‌الارشاد، حديقة‌الواعظين‌، نزهة‌ الواعظين‌، لمعة‌ الواعظين‌ و تفسير ينابيع‌ الانوار را ياد كرده‌است‌. ينابيع‌ الانوار تفسيري‌ است‌ در چهار جلد كه‌ از تاليفات‌ سيد محمّد تقي‌ ممتاز العلماءميباشد. اما اكنون‌ به‌ همت‌ و سرپرستي‌ حجة‌ الاسلام‌ سيّد علي‌ نقوي‌ كتابخانه‌ رونقي‌ تازه‌ يافته‌ وكتابخانه‌ به‌ حجرات‌ حسينيه‌ سيّد محمّد تقي‌ انتقال‌ داده‌ شده‌، و كتابها بطور صحيح‌ در قفسه‌هاي‌ فلزي‌ نگهداري‌ ميشود. فهرست‌ نسخ‌ خطّي‌ اين‌ كتابخانه‌ توسط‌ مركز تحقيقات‌ زبان‌ فارسي‌در هند با همكاري‌ ايشان‌ تهيه‌ و پس‌ از تنظيم‌ و ترتيب‌ بچاپ‌ خواهد رسيد.

 

كتابخانة‌ ناصريه‌

 

                    كتابخانة‌ ناصريه‌ امروز يكي‌ از معدود گنجينه‌ هاي‌ علمي‌ و ديني‌ در خاور ميانه‌ بشمارميآيد. باني‌ اين‌ كتابخانه‌ عظيم‌ علامه‌ جليل‌ سيّد محمّد قلي‌ است‌ وي‌ علاوه‌ بر تصنيفات‌ وتأليفات‌ متعدد در زمينه‌ فرهنگ‌ و معارف‌ اسلامي‌ اقدام‌ به‌ تأسيس‌ كتابخانه‌ اي‌ بزرگ‌ استفاده‌علماء، محققين‌ و پژوهشگران‌ نمود و در زمان‌ حيات‌ اين‌ كتابخانه‌ را وقف‌ اولاد خود كرد. پس‌ ازرحلت‌ علامه‌ محمّد قلي‌ فرزند برومند ايشان‌ علامه‌ حامد حسين‌ كار پدر را دنبال‌ كرد و همزمان‌با تأليف‌ و تصنيف‌ و تصحيح‌ و ترتيب‌ كتابهاي‌ پدر به‌ توسعه‌ كتابخانه‌ پرداخت‌. وي‌ براي‌ تأليف‌دائرة‌ المعارف‌ بزرگ‌ شيعه‌ "عبقات‌ الانوار" احتياج‌ به‌ مداركي‌ داشت‌ كه‌ در هند بآساني‌ بدست‌نميآمد. علّامه‌ حامد حسين‌ همراه‌ برادرش‌ مولانا اعجاز حسين‌ صاحب‌ كتاب‌ كشف‌ الحجب‌ والاستار براي‌ تهيه‌ كتابهاي‌ مورد نظر به‌ اكثر كشورهاي‌ اسلامي‌ سفر كرد و با خريد صدها كتاب‌ برتوسعه‌ اين‌ ذخيره‌ علمي‌ همت‌ گماشتند. ايشان‌ علاوه‌ بر سفرهاي‌ مكرر به‌ مناطق‌ مختلف‌ توسط‌دوستان‌ كتابهاي‌ مورد نياز را تهيه‌ ميكرد. مجموعه‌ نامه‌ هائي‌ كه‌ علامه‌ حامد حسين‌ درباره‌ تهيه‌كتب‌ اسلامي‌ به‌ علما و بزرگان‌ ساير بلاد نوشته‌ نمايانگر عشق‌ و  علاقه‌ و همت‌ اين‌ مرد بزرگ‌ميباشد. وي‌ تاجائي‌ كه‌ ممكن‌ بود سعي‌ در تهيه‌ اصل‌ نسخ‌ داشت‌ و اگر ممكن‌ نميشد افرادي‌ رابراي‌ نسخه‌ برداري‌ به‌ محلي‌ كه‌ كتاب‌ در آنجا موجود بود اعزام‌ ميكرد. حجة‌ الاسلام‌ محمّدسعيد نخل‌ برومند علامه‌ ناصر حسين‌ درباره‌ كتابخانه‌ مينويسد كه‌ علامه‌ حامد حسين‌ مدّت‌زيادي‌ در تلاش‌ تهيه‌ كتاب‌ "الردّ علي‌ المتعصب‌ العنيد" بود بعدها معلوم‌ شد كه‌ نسخه‌ اي‌ از اين‌كتاب‌ در يكي‌ از كتابخانه‌ هاي‌ مصر ديده‌ شده‌ است‌. وي‌ نامه‌ اي‌ به‌ حاج‌ ميرزا حسين‌ نوري‌صاحب‌ مستدرك‌ الوسائل‌ نوشت‌ و پس‌ از حدود بيست‌ سال‌ موفق‌ به‌ تهيه‌ نسخه‌ اي‌ از آن‌ كتاب‌كه‌ در دو جزء بود گرديد. پس‌ از رحلت‌ علّامه‌ حامد حسين‌ توليت‌ كتابخانه‌ به‌ فرزندش‌ مولاناناصر حسين‌ ملقب‌ به‌ نصير الملّلة‌ تفويض‌ گرديد. در زمان‌ تصّدي‌ ايشان‌ كتابخانه‌ رونقي‌ بيشتريافت‌ و در محل‌ كتابخانه‌ تغييرات‌ اساسي‌ بوجود آمد و عمارتي‌ بزرگ‌ توسط‌ يكي‌ از مؤمنين‌وقف‌ كتابخانه‌ گرديد و كتابها به‌ محلّي‌ كه‌ تاكنون‌ بعنوان‌ كتابخانه‌ ناصريّه‌ مشهور است‌ منتقل‌شد. لذا كتابخانه‌ به‌ نام‌ ايشان‌ مشهور است‌. اين‌ كتابخانه‌ داراي‌ بيش‌ از سي‌ هزار كتاب‌ ميباشد كه‌در حدود 5 هزار نسخه‌ آن‌ را كتابهاي‌ خطّي‌ تشكيل‌ ميدهند. اكثر نسخ‌ خطّي‌ اين‌ كتابخانه‌ ازنوادر نسخ‌ ميباشد. فهرست‌ نسخ‌ خطّي‌ كتابخانه‌ توسط‌ مركز تحقيقات‌ در دست‌ تهيه‌ است‌. شرح‌بيشتر راجع‌ باين‌ كتابخانه‌ در مقدمه‌ فهرست‌ آن‌ خواهد آمد.

 

كتابخانة‌ مدرسة‌ الواعظين‌

 

                    مدرسة‌ الواعظين‌ يكي‌ از بزرگترين‌ مدارس‌ علوم‌ ديني‌ شيعه‌ است‌ كه‌ طلّاب‌ علوم‌ ديني‌پس‌ از طي‌ مراحل‌ مقدماتي‌ در مدارس‌ ديگر اسلامي‌ براي‌ مدت‌ سه‌ سال‌ در اين‌ مدرسه‌ دورة‌ فقه‌و كلام‌ تقابلي‌ و مناظره‌ را فرا ميگيرند. پس‌ از پايان‌ دوره‌ سه‌ ساله‌، طلّاب‌ بمدّت‌ دو سال‌ بعنوان‌مبلّغ‌ از طرف‌ مدرسه‌ جهت‌ تبليغ‌ به‌ مناطق‌ مختلف‌ هند و كشورهاي‌ ديگري‌ اسلامي‌ فرستاده‌ميشوند و در پايان‌ دوره‌ به‌ درجه‌ واعظ‌ مفتحر ميگردند. اوّلين‌ مدير اين‌ مدرسه‌ خطيب‌ بزرگ‌مولانا سبط‌ حسن‌ بود كه‌ خود نيز داراي‌ كتابخانه‌ اي‌ مجلل‌ بود و پس‌ از وفات‌ كتابهايش‌ به‌كتابخانة‌ راجه‌ محمودآباد منتقل‌ گرديد. اين‌ مدرسه‌ در 19 مه‌ 1919 ميلادي‌ توسط‌ مهاراجه‌محمّد علي‌ محمّد خان‌ والي‌ محمودآباد بياد برادر جوان‌ مرده‌ اش‌ محمّد علي‌ احمد خان‌تأسيس‌ شد. نظارت‌ اين‌ مدرسه‌ به‌ هيئت‌ متوليان‌ بسرپرستي‌ متولي‌ منتظم‌ واگذار گرديد، متولي‌منتظم‌ ما دام‌ العمر و از خانواده‌ محمودآباد و بعنوان‌ سرپرست‌ امور مدرسه‌ و طلّاب‌ تعيين‌ميگردد هم‌ اكنون‌ آقاي‌ مهاراجكمار محمّد امير حيدر خان‌ متولي‌ منتظم‌ مدرسه‌ ميباشد، مدرسه‌داراي‌ كتابخانة‌ بزرگي‌ براي‌ استفاده‌ طلّاب‌ و مدرسين‌ شامل‌ 000،25 نسخه‌ خطّي‌ و چاپي‌ميباشد. اين‌ كتابخانة‌ و مجموعه‌ كتابخانه‌ هاي‌ راجه‌ محمودآباد (در محمودآباد هاؤس‌ لكهنومجموعه‌ كتابها خطّي‌) و قلعه‌ محمودآباد (در محمودآباد مجموعه‌ كتابها چاپي‌) زير نظر ايشان‌و برادر زاده‌ دانش‌ پرور شان‌ آقاي‌ محمّد امير محمّد خان‌ اداره‌ ميگردد. تعداد نسخ‌ خطّي‌ اين‌كتابخانه‌ حدود 500،1 جلد ميباشد كه‌ فهرست‌ آن‌ توسط‌ مركز تحقيقات‌ زبان‌ فارسي‌ تهيه‌ وتنظيم‌ گرديده‌ است‌. شرح‌ بيشتر درباره‌ و مدرسة‌ الواعظين‌ و كتابخانة‌ آن‌ در مقدمه‌ فهرست‌ نسخ‌خطّي‌ مدرسة‌ الواعظين‌ خواهد آمد.

Phone: 009111- 23383116 Fax: 009111-23389922
Address:18, Tilak Marg New Delhi 110001 India
Home| Libraries|Universities|Islamic Centers|Publications|Catalogues|Gallery|Contact us|Info
Copyright © 2000-2001 Noor Microfilm Center All rights reserved,This Website Designed & Promoted By:
Mrs. Hiroe Nakatani & Mr.Ali Balali